مهندس. ریاضیدان. رپر. پژوهشگر. فعال سیاسی. هیچکدام از اینها بخش جداگانهای از او نیست — همه یک نفرند.
شایان سرکش نام هنری اوست؛ نامی که با آن روی اسپاتیفای و در فعالیتهای عمومیاش شناخته میشود. «واژخنیا» نامی است که خودش برای پروژه موسیقیاش ساخت — ترکیبی از «واژ» (کلام) و «خنیا» (آهنگ): موسیقی کلام. هر دو نام به یک آدم اشاره میکنند؛ این صفحه داستان هر دو را روایت میکند.
شایان در سال ۱۳۸۰، تنها و با یک کامپیوتر خانگی، نخستین ترکهای رپ فارسی تاریخ را ضبط کرد — «جوون ایرونی»، «برا اینه که میگیرم کام»، «دنیا فقط یعنی پول» و چند اثر دیگر. اینها دمو نبودند؛ آثار کاملی بودند با بیت اصلی و کلامی که تا آن روز هیچکس به فارسی امتحان نکرده بود.
تأثیر این آغاز محدود به همان سالها نماند. رضا پیشرو، یاس، حصین و سروش هیچکس — بزرگترین نامهای رپ فارسی امروز — هرکدام جداگانه از شایان بهعنوان منبع الهام خود یاد کردهاند؛ از خواندن یک رفرین از حفظ در مصاحبه، تا بازخوانی کلمهبهکلمه یکی از ترانههایش. جزئیات کامل این روایتها در صفحه تاریخ رپ فارسی آمده.
شایان اهل تهران است؛ بزرگشده در سید خندان، محلهای متوسط و ساده. سالهای جوانیاش را در همان شهر گذراند و دانشگاه را هم در همانجا خواند. این نکته را به این دلیل میگوید که خودش زندگی روزمره ایران را از نزدیک تجربه کرده — صرف نظر از اینکه این روزها در خارج از کشور زندگی میکند.
از کودکی دو ویژگی در او آشکار بود: سرسختی و سرعت ذهن — در ریاضی، در فیزیک، در یادگیری زبان. تا دوران دبیرستان، با اشتیاقی که از موسیقی نشأت میگرفت، به انگلیسی مسلط شده بود.
اول مایکل جکسون، بعد رپ. در سال ۱۳۷۴، با شنیدن «Gangsta's Paradise» از کولیو، چیزی در او تغییر کرد. کمی بعد با توپاک شکور آشنا شد و سالها وقتش را صرف مطالعه فلو و معماری این هنر کرد — نه فقط شنیدنش.
در مدرسه هم همین روحیه سرکش بیداد میکرد. با موهای ژلزده، شلوار جین و لباسهای رنگارنگ در محیطی که تاب چنین ظاهری را نداشت، مدام با مسئولین مدرسه درگیر میشد. آنچه او را از تنبیههای جدی نجات میداد، همان چیزی بود که در کنار شیطنتهایش همیشه دیده میشد: شاگرد ممتازی که در ریاضی و فیزیک از همه جلوتر بود.
این تضاد — دانشگاه و خیابان، مهندس و هنرمند — چیزی نبود که حل کنم. چیزی بود که شدم.
— شایان
شایان در کودکی — همان روحیه سرکش، سالها پیش از واژخنیا
مراسم فارغالتحصیلی دانشگاه تهران، بهمن ۱۳۸۵
در حالی که داشت بنیان یک سبک موسیقی را میگذاشت، همزمان مهندسی نقشهبرداری را در دانشگاه تهران میخواند.
پس از فارغالتحصیلی کارشناسی، در کنکور سراسری کارشناسی ارشد مهندسی نقشهبرداری شرکت کرد و رتبه یک کشور را به دست آورد. کارشناسی ارشدش را در رشته GIS (سیستمهای اطلاعات مکانی) در همان دانشگاه گذراند.
همان ذهنی که شب ورس مینوشت، صبح مسائل فنی پیچیده را حل میکرد. این را برای نمایش مدرک نمیگوید؛ بلکه چون مستقیماً به شیوه کارش امروز مربوط است: وقتی تحقیق میکند، با روش تحقیق میکند.
امروز به عنوان متخصص علم دادههای زمینفضایی و مشاور بینالمللی آموزش فعالیت میکند — دو حوزه که هر دو در نهایت درباره ناوبری هستند: یکی نقشه زمین، دیگری مسیر مردم میان مرزها و فرصتها.
شایان سرکش، امروز
شایان شعر مینویسد، بیت میسازد، میخوانَد، میکس میکند، مستر میکند. هیچ بخشی از کارش را به کس دیگری نمیسپارد.
این فقط یک ویژگی فنی نیست؛ یک انتخاب است. وقتی همه مراحل در دست خود هنرمند باشد، هیچ کمیتهای، هیچ تهیهکنندهای، هیچ ملاحظه تجاریای نمیتواند کار را کمرنگ یا سادهتر کند. آنچه شنیده میشود دقیقاً همان چیزی است که او میخواست بسازد.
نزدیک به پانزده سال است که رژیم غذاییاش کاملاً گیاهی و بخش زیادی خام و میوهمحور است — انتخابی که برای او بخشی از یک نظم کلیتر در زندگی است، همان نظمی که در ساخت موسیقی و نوشتن هم دیده میشود.
سالهاست به روشهای طب سنتی و گیاهدرمانی علاقهمند است و آنها را مطالعه و تمرین میکند — از جمله، با احتیاط و در حد تجربه شخصی، خورشیدنگری (که اگر بدون دانش کافی انجام شود، برای بینایی خطر واقعی دارد).
مطالعه تاریخ ایران، زبانشناسی فارسی، و متون دینی و فلسفی مختلف، بخش ثابتی از روزمرگی اوست — ریشه همان تحلیلهایی که بعداً در مقالات و سخنرانیهایش میبینید.
شایان، مثل بیشتر ایرانیها، در خانوادهای مسلمان اما نهچندان مذهبی به دنیا آمد. در جوانی تکاملگرا شد و برای مدتی از دین فاصله زیادی گرفت.
بعدها، در پی تجربههای شخصی و شواهدی که خودش با آنها روبهرو شد، به خلقتگرایی رسید و نیاز به وجود خدا را در زندگیاش حس کرد. همان دوران بود که به مطالعه جدی ادیان مختلف روی آورد — از هندو و بودایی و زرتشتی گرفته تا ادیان ابراهیمی، شیعه و سنی.
امروز باور دارد دین مسألهای کاملاً شخصی است. دوستان و همکارانی از همه طیفها دارد — از بیخدا تا مسلمان و مسیحی. خودش را مسلمان شیعه معرفی میکند، هرچند علاقه چندانی به صحبت درباره باور دینیاش ندارد.
تنها دلیلی که گاهی این موضوع را مطرح میکند، خنثی کردن یک ادعای رایج حکومت ولایت فقیه است: اینکه مخالفت با آن فقط از سوی افراد غیرمذهبی میآید. شایان یکی از میلیونها مسلمانی است که هم به دین خود پایبند است، هم با حکومت دینی مخالف، و از مشروطه سکولار حمایت میکند.
او حتی با ارجاع به منابع اصلی خود شیعه میتواند نشان دهد که ولایت فقیه، در همان مکتب شیعه، بدعت و حتی شرک محسوب میشود.